Եռօրյա ճամբար դեպի Արատես

Մենք այս ամսի 3֊ից 5֊ը գնացել էինք Արատես։ Գնացել էինք հանգստանալու և միևնույն ժամանակ նախագծեր իրականացնելու։ Առաջին օրը տեղավորվեցինք և ծանոթացանք տեղանքում կատարված փոփոխություններին։ Երեկոյան խարույկի մոտ մեզ ներկայացրեցին թե ով ինչ նախագիծ է անելու և մենք բոլորս մեզ համար ընտրեցինք խումբ։ Առավոտյան արթնացանք և նախաճաշից հետո արդեն բաժանվեցին խմբերը, բոլորն իջան Հերմոն գյուղ հարցազրույցի, իսկ ովքեր ընկեր Նարեկի նախահիծն էին հավանել մնացին և աշխատեսին 3D եկեղեցին ստանալու համար։ Նախագծերը հաջողությամբ ավարտելուց հետո գնացինք գետ։ Ետ վերադառնալուց հետո էլ մեր օրն անցկացրեցինք հիանալի։ Այսպիսով ունեցանք ևս 3 անմոռանալի օրեր։

Реклама

Դեպի Արատես

Նպատակը

Ճանապարհորդության նպատակն է ուսումնասիրել՝

  • Արատեսի վանքը, վանքի հարակից տարածքները
  • Գետը բնակավայրում նախագծի շրջանակներում ուսումնասիրել <<Խաչոց ձորը>>
  • Հերմոն գյուղի բնակիչների նիստուկացը (ծես, առօրյա կյանք, երգ ու պար, դեմոգրաֆիական պատկեր և այլն)
  • Արատեսի վանքի վիճակը և կատարել 3D մոդելավորում

Մասնակիցներ

ԵՊՀ Հնագիտության և ազգագրության բաժնի մագիստրատուրայի ուսանողներ՝ ազգագրագետներ, հնագետներ

  • Համակարգող՝ Սամվել Թամազյան, Աննա Երիցյան
  • Ասպատուրյան Նարեկ հնագետ-3D մոդելավորող
  • Բարսեղյան Աբգար ազգագրագետ
  • Ստեփանյան Աննա ազգագրագետ
  • Խաչատրյան Լիլիթ ազգագրագետ
  • Ալամշարյան Գյուլնարա հնագետ
  • Պողոսյան Մուշեղ ազգագրագետ
  • Ավետ Կարեյան պատմաբան
  • Սովորողների հետ տարվող աշխատանքներ, բանավոր պատմություն- Լիլիթ Յախինյան մշակութաբան։

Ավագ դպրոցի սովորողներ.

  • Սուքիասյան Սարգիս
  • Հայկ Ավետիսյան
  • Ռուբեն Գալստյան
  • Տիգրան Արզումանյան
  • Սերգեյ Մինասյան
  • Էլեն Աբգարյան
  • Արուսյակ Ավետիսյան
  • Հունանյան Արամ
  • Ալինա Բաբայան
  • Արմեն Ստեփանյան — մուտք
  • Արթուր Թորոսյան –հյուր
  • Առաքել Գրիգորյան

Ընդհանուր 22 հոգի։

Անհրաժեշտ նյութեր

  • Ֆոտոխցիկ
  • չափիչ սարքեր
  • ձայնագրիչ

Ժամանակահատված

Հուլիսի 3-5

Նախագծի ընթացքի ժամանակային բաժանումը

  • Արատեսի վանքի ուսումնասիրությունից հետո, վանքի ընդհանուր հնագիտական պատկերի մասին տեղեկությունների և հետագա 3D մոդելավորման աշխատանքների համար
  • Խաչոց Ձորի ուսումնասիրության և արդյունքների, նկարների, հոդվածի
  • Հերմոն գյուղի ազգագրական ընդհանուր խճապատկերի, հարցազրույցների, տեսանյութերի խմբագրման, վերլուծության
  • Ընդհանուր հաշվետվության համար նպատակահարմար է մեկ ամիս ժամանակահատվածը։
  • Նախագծի շրջանակներում ճամբարականները (հայրենագիտական արշավի մասնակիցները) կանցնեն վրանային ռեժիմի:

Հուլիսի 3

  • 8:30- Մեկնարկ Մայր դպրոցի մոտից
  • 11:30- Գյուղ Եղեգիսի Զորաց եկեղեցի
  • 13:00- Ժամանում Արատեսի դպրական կենտրոն
  • 13:00-15:00 Արատեսի տարածքի հետ ծանոթացում
  • 15:00-16:00 Քայլարշավ դեպի Հերմոն գյուղ, հանդիպում Հերմոնի գյուղապետ Գայ Օհանյանի հետ
  • 16:00-20:00 Հերմոն գյուղում ազգագրական դաշտային հետազոտություններվերադարձ Արատես
  • 21:00-23:00 Խարույկի շուրջ զրույցներ, օրվա ամփոփում

 

 

Հուլիսի 4

  • 07:009:00 Վերկաց, քայլարշավ դեպի Խաչոց ձոր, Խաչոց ձորի ուսումնասիրում
  • 9:009:30 նախաճաշխմբերի բաժանում (ազգագրագետներ և հնագետներ)
  • 9:30-15:00 Հնագետները Արատեսի վանքի ուսումնասիրում, չափագրում, 3D մոդելավորման աշխատանքներ
  • 9:30-15:00 Ազգագրագետները քայլարշավ դեպի Հերմոն գյուղ՝ ազգագրական ուսումնասիրություններ
  • 15:00 Խմբերի միավորում, քայլարշավ դեպի միջնադարյան Հերմոնի վանք (Կնեվանք), տարածքի մաքրում, ուսումնասիրում, քննարկումներ
  • 18:00 Վերադարձ դեպի Արատես
  • 19:00-21:00 ճաշսովորողների համար բաց դաս, քննարկումներ
  • 21:00-23:00 խարույկի շուրջ օրվա ամփոփում

Հուլիսի 5

  • 7:00-8:30 վեր կաց, քայլարշավ Արատեսի լեռնային ճամփաներով և գետակների շրջակայքով
  • 8:30 նախաճաշ
  • Քայլարշավ դեպի Հերմոն գյուղի Սբ․ Գրիգոր միջնադարյան եկեղեցի
  • 13:00 մեկնում։ Ճանապարհը՝ Սելիմի լեռնացքով, ճանապարհին Օրբելյանների իջևանատուն, Հայրավանք։

Արդյունքում

  • Սովորողների և ուսանողների ուսումնասիրությունների արդյունքնում կունենանք Արատեսի՝ հնագիտական և Հերմոն գյուղի ազգագրական պատկերները։ Կստեղծվեն տեսանյութեր, հոդվածներ, հաշվետվություններ։
  • Հիմք կստեղծվի տարածքի մասսայականացման համար, կշտվեն տարածքի ճշգրիտ ցուցանակներ-ուղեցույցեր տեղադրելու նպատակահարմարությունը։
  • Նախադրյալներ կստեղծվեն  ուսանող-սովորող (ԵՊՀ-կրթահամալիր) կապերի հետագա զարգացման և նախադեպ կդառնա ուսումնասիրողների և ուսումնասիրությունների սահմանների ընդլայման համար։
  • Կստեղծվեն քարտեզներ և թերթոններ։

Նախահաշվարկ

22 հոգի 6000 դրամ, որից․

Տրանսպորտ 80000 դրամ

Սնունդ 52000 դրամ

Մեկ անձի համար՝ 6000 դրամ- 3500 տրանսպորտ, 2500 սնունդ։ Մեկ օրվա  սնունդի գումարը մեկ անձի համար ~1000 դրամ։

Արատեսի վանք

Արատեսի վանքի գլխավոր եկեղեցին չափսերով փոքր, բայց շատ գեղեցիկ է։ Նրա գմբեթի մեծ մասը փլված է, իսկ պատերը խարխուլ վիճակում են։ Ժողովրդական ստուգաբանությամբ`անունն առաջացել է «արի» և «տես» բառերի զուգորդումից։

Վանքը հիմնականում բաղկացած է կիսավեր երեք եկեղեցիներից և գավթից։ Հյուսիսից հարավ կողք կողքի տեղադրված են Սբ Սիոն, Սբ Կարապետ և Սբ Աստվածածին եկեղեցիները։

Սբ Սիոն եկեղեցին թվագրվում է 7-րդ դարով։ Վանքի հակառակ կողմում գտնվում է Սբ Աստվածածին եկեղեցին։ Այն պատկանում է խաչագմբեթ եկեղեցիների տիպին, կառուցման ժամանակն անհայտ է, սակայն ներքուստ կա 1073 թ. արձանագրություն։

Սբ Սիոն և Սբ Աստվածածին եկեղեցիների միջև կառուցվել է քառակուսի հատակագծով Սբ Կարապետ գավիթ-եկեղեցին, որի կառուցման ստույգ տարեթիվը հայտնի չէ, բայց ներքուստ պահպանվել է 1251թ. արձանագրություն։

Վանքի ուշագրավ հուշարձանը գավիթ-ժամատունն է։ Այն իշխան Սմբատ Օրբելյանի պատվերով 1270 թ. կառուցել է տվել վանքի առաջնորդ Հայրապետը` ճարտարապետներ Սիրանեսին և Գրիգորիսին։ Գավթի ծածկն իրականացված է փոխհատվող կամարների կիրառման ինքնատիպ ձևով` հյուսիս-հարավ ուղղությամբ ձգվող մեկ զույգ կամարներից դեպի արևելյան և արևմտյան պատերին են ուղղված մեկական կիսակամար։ Զույգ կիսակամարների կենտրոնում շրջագծային հիմքով ստալակտի-տավոր գմբեթն է (այժմ` քանդված)։

Ստեփանոս Օրբելյան մետրոպոլիտի ժամանակ՝ 1280-ական թթ. վերջերից, Արատեսի վանքը եղել է Սյունյաց մետրոպոլիտների ամառային նստավայրը (բուն աթոռանիստը գտնվում էր Նորավանքում)։ Արատեսը եղել է գրչության կենտրոն։

Վանքի ամենավաղ արձանագրությունը վերաբերում է 907, իսկ ամենաուշը` 1713 թվականին։

Սևան: Ժայռ

Մենք ամսի յոթին գնացինք Սեվան երեք օրով։ Մենք սպասում էինք անմոռանալի եռօրյակի, սակայն այնտեղ կային ավելի շատ դժվարություններ և խնդիրներ, քան մենք սպասում էինք։ Վրաններում չկար լույս, ջրերն անընդհատ կտրվում էին։

Սակայն այդ ամենի հետ միասին մեր երեք օրն անցավ անմոռանալի։ Մենք այս օրերի ընթացքում տվեցինք մեր ֆիզկուլտուրայի քննությունը։ Ամեն ինչ հիասքանչ էր: Մեր օրերը կլինեին ավելի մռայլ և ձանձրալի, եթե մեզ հետ չլիներ մեր սիրելի դասղեկը։ Նա մեր օրերը դարձնում է լուսավոր և գեղեցիկ։

Իսկ վերջին օրը մեզ հյուր եկավ տիարը։ Նա զրուցեց մեզ հետ, նայեց թե ինչպես են անցնում մեր նախավարժանքները՝ լողը, հրաձգությունը, այնուհետև մենք հավաքվեցինք և մի քանի ժամից արդեն ետ դարձի ճանապարհին էինք դեպի Երևան, որի ժամանակ քնեցինք ավելի լավ, քան որևէ պահ այդ երեք օրվա ընթացքում։

Նախագիծ «Բնակչություն»

Ես ցանկացա համեմատել Եվրոպական միության և Հայաստանի սեռատարիքային կազմերը: Երկուսում էլ աղջիկները քանակապես ավելի շատ են քան տղաները: Հայաստանում և Եվրոպական միությունում էլ քիչ են մեծ տարիքի մարդիկ, երեխաները միջին քանակի են: Միայն թե Հայաստանում միջին տարիքի մարդիկ քիչ են, իսկ Եվրոպական միությունում նրանք գերակշռում են: Իմ կարծիքով դա դրա պատճառով է, որ Հայաստանից շատ են այդ տարիքի մարդիկ գնում այլ երկրներ աշխատելու:

 

Աշխարհի սեռատարիքային կազմին նայելով կարելի է պատկերացնել աստիճան՝ երեխաները ամենաշատն են, երիտասարդները միջին քանակի իսկ ծերերը քիչ են: Բայց հայաստանում երեխաները ավելի քիչ են քան երիտասարդները, իսկ ծերերը կրկին քիչ են: Այսինքն կարելի է հասկանալ որ եթե ամբողջ աշխարհում ծնելիությունը նորմալ է, չենք կարող ասել որ Հայաստանը դրական է նպաստում այդ թվին: Հայաստանի սեռատարիքային կազմը ամբողջ աշխարհինին միայն նման է՝ այն էլ ոչ շատ, մեծահասակների տոկոսներով:

Պուճուր մարդը

  1. Ինչ ես կարծում՝ ինչո՞ւ է մարդուն «Պուճուր» անունը տալիս։

    Քանի որ նա «փոքր» մարդու դեր էր խաղում հասարակության մեջ:

  2. Բնութագրիր հեղինակին՝ ելնելով նրա գործողություններից։

    Նա միշտ տալիս էր իր պարտքերը ժամանակին, այսպիսով նա պարտաճանաչ մարդ էր:

  3. Բնութագրիր հանրությանը, որ շրջապատում էր Պուճուր մարդուն։

    Քանի որ Պուճուր մարդը իր ունեցվածքը բաժանում էր, նրան սկսեցին չհարգել և հեռանալ նրանից:

  4. Փորձիր մեկնաբանել « ո՛չ ոք, ո՛չ ոք չի տեսնում, որ լուսավոր ու վառ ամպերիետևում ձյուն է գալիս» արտահայտությունը։

    Այս միտքը ես հասկացա այդպես, որ ամեն հաջողությանը կարող է նոր դժբախտություն հաջորդել և պետք է պատրաստ լինել ամեն փորձության:

12.05.2019

  1. Փոխի՛ր մեջբերվող ուղղակի խոսքի շարադասությունը և համապատասխանաբար փոխիր կետադրությունը։
  • Եկավ դևն ու հարցրեց.
    — Արքա՛, ո՞ւր է իմ ոսկին. Չէ՞ որ մեր զրույցից շատ օրեր են անցել։

-Արքա,- եկավ դևն ու հարցրեց,- ո՞ւր է իմ ոսկին. Չէ՞ որ մեր զրույցից շատ օրեր են անցել։

  • Տեսնելով հյուրերին՝ տանտերն ընդառաջ է գալիս ու ասում.
    -Մենք վաղուց էինք ձեզ սպասում, ներս եկեք, բոլորիս էլ շատտ ուրախացրիք դուք ձեր գալով։

-Մենք վաղուց էինք ձեզ սպասում,- Տեսնելով հյուրերին՝ տանտերն ընդառաջ է գալիս ու ասում,- ներս եկեք, բոլորիս էլ շատտ ուրախացրիք դուք ձեր գալով։

  • – Մեծ եղավ իմ ուրախությունը, երբ մեր ընդհանուր ծանոթներից իմացա, որ քույրդ սովորում է մեր դպրոցում,- ասաց ընկերս, երբ հանդիպեցինք։

– Մեծ եղավ իմ ուրախությունը,-ընկերս ասաց,-երբ մեր ընդհանուր ծանոթներից իմացա, որ քույրդ սովորում է մեր դպրոցում:

  • –Տեսնում եմ,- անթաքույց դժգոհությամբ ասաց մեզ սպասավորը,- խոսքներդ մեկ եք արել ու ինձ հալածում եք։

Սպասավորը անթաքույց դժգոհությամբ մեզ ասաց.

-Տեսնում եմ՝ խոսքներդ մեկ եք արել ու ինձ հալածում եք

  • –Մեն-մենակ եմ եկել, հա՛յր,-խոնարհվելով շշնջաց որդին,- մի՛ մտածիր անցյալի մասին։

Խոնարհվելով  որդին շշնջաց .

-Մեն-մենակ եմ եկել, հա՛յր, մի՛ մտածիր անցյալի մասին:
 
-Մեն-մենակ եմ եկել, հա՛յր, մի՛ մտածիր անցյալի մասին,-խոնարհվելով որդին շշնջաց :

  • –Եթե հարցնում եք իմ ու ուսուցչիս հարաբերությունների մասին,- ասում է Արիստոտելն իր աշակերտներին,- պիտի ասեմ, որ Պլատոնն իմ բարեկամն է, բայց ճշմարտությունն ինձ համար ավելի թանկ է։

Եթե իմ ու ուսուցչիս հարաբերությունների մասին եք հարցնում, պիտի ասեմ, որ Պլատոնն իմ բարեկամն է, բայց ճշմարտությունն ինձ համար ավելի թանկ է,-ասում է Արիստոտելն իր աշակերտներին:

Արիստոտելն ասաց իր աշակերտներին.
-Եթե իմ ու ուսուցչիս հարաբերությունների մասին եք հարցնում, պիտի ասեմ, որ Պլատոնն իմ բարեկամն է, բայց ճշմարտությունն ինձ համար ավելի թանկ է:
  • Մայրը ձեռքի դերձանը ցած դրեց և գլուխը տարուբերելով՝ ասաց.
    -Էհ, չգիտեմ, որդիս, հայրդ ի՞նչ պիտի աներ, եթե այժմ մեր կողքին լիներ։

-Էհ, չգիտեմ, որդիս, հայրդ ի՞նչ պիտի աներ, եթե այժմ մեր կողքին լիներ,- ասաց մայրը ձեռքի դերձանը ցած դնելով և գլուխը տարուբերելով :

  • Կրտսեր քույրս, հենց որ մենանկ էինք մնում, ասում էր.
    -Ընչացքդ արդեն սևացել է. տան տղամարդը դու ես, դու էլ որոշիր, թե ինչ անենք։

-Ընչացքդ արդեն սևացել է. տան տղամարդը դու ես, դու էլ որոշիր, թե ինչ անենք,-ասում էր կրտսեր քույրս, հենց որ մենակ էին մնում:

  • Ճանաչեցի՞ր ինձ,- հարցրեց Սահակը ծերունուն,- դու իմ հոր զինակիցն ես եղել։

Սահակը ծերունուն հարցրեց.

-Ճանաչեցի՞ր ինձ, դու իմ հոր զինակիցն ես եղել:

  • Տեսնելով տնօրենին՝ քարտուղարը հարցրեց.
    -Ինչո՞ւ եք մնում քաղաքում. չէ՞ որ այստեղ մնալով դուք վտանգի եք ենթարկվում։

Ինչո՞ւ եք մնում քաղաքում, -տեսնելով տնօրենին՝քարտուղարը հարցրեց, չէ՞ որ այստեղ մնալով դուք վտանգի եք ենթարկվում:

  • Ծերուկը, վեր կենալով տեղից, ասաց ինձ.
    — Դու, սիրելի՛ս, լավ խորհիր անելիքդ մինչև վճռական քայլ անելդ։

— Դու, սիրելի՛ս, լավ խորհիր անելիքդ մինչև վճռական քայլ անելդ,- ասաց ինձ ծերուկը, վեր կենալով տեղից:

Սև խոռոչներ

Սև խոռոչը տարածաժամանակային բնագավառ է, որի գրավիտացիոն ձգողականությունն այնքան մեծ է, որ այն թողնել չի կարող նույնիսկ լույսի արագությամբ շարժվող օբյեկտները, այդ թվում հենց լույսի քվանտը: Այս շրջանի սահմանը կոչվում է իրադարձությունների հորիզոն, իսկ նրա բնութագրական չափերը՝ գրավիտացիոն շառավիղ: Գնդաձև համաչափ սև խոռոչի պարզագույն դեպքում այդ սահմանը հավասար է Շվարցշիլդի շառավղին:

Տեսականորեն տարածաժամանակային այսպիսի շրջանների գոյության հնարավորությունը հետևում է Այնշտայնի հավասարումների մի քանի ճշգրիտ լուծումներից, որոնցից առաջինը 1915 թվականին ստացել է Կառլ Շվարցշիլդը: Տերմինի ճշգրիտ հայտնագործողը հայտնի չէ, բայց բուն անվանումը մասսայականցվել է Ջոն Արչիբալդ Ուիլլերի կողմից և առաջին անգամ հրապարակորեն օգտագործվել է նրա «Մեր տիեզերքը՝ հայտնին և անհայտը» հանրահայտ դասախոսության ժամանակ 1967 թվականը գիտության մեջ թվականի դեկտեմբերի 29-ին: Ավելի վաղ այսպիսի աստղագիտական օբյեկտներին անվանում էին «կոլապսացված աստղեր կամ կոլապսարներ», ինչպես նաև «սառած աստղեր: Սև խոռոչների գոյության փաստը սերտորեն կապված է գրավիտացիոն տեսության իրական լինելու հետ, որից հետևում է նրանց գոյությունը: Ժամանակակից ֆիզիկայում, ամենից լավ փորձնականորեն հաստատված, ստանդարտ գրավիտացիոն տեսություն է հանդիսանում ընդհանուր հարաբերականության տեսությունը (ԸՀՏ), որը վստահորեն կանխագուշակում է սև խոռոչների կազմավորումը (բայց նրանց գոյությունը հնարավոր է այլ մոդելների շրջանակներում, (տես Գրավիտացիայի ալտերնատիվ տեսություն): Այդ առթիվ դիտարկված տվյալները վերլուծվում ու մեկնաբանվում են ՀՀՏ շրջանակներում: Չնայած այս տեսությունը դեռ թեստավորված չի համարվում ժամանակատարածական բնագավառին համապատասխանող աստղային մասսաների սև խոռոչների հորիզոնին անմիջական մոտ ինտենսիվ փորձարարական պայմանների համար (սակայն լավ հաստատված է գերզանգվածային սև խոռոչներին համապատասխանող պայմաններին, և մինչև 94 % ճշգրտությամբ համաձայնեցվում է առաջին գրավիտացիոն-ալիքային ազդանշանի հետ): Այդ պատճառով, որպես սև խոռոչների անմիջական գոյության ապացույց, պետք է հասկանալ աստղագիտական այնպիսի խիտ ու զանգվածեղ, ինչպես և այլ որոշ նկատվող հատկություններ կրող օբյեկտները, որոնց, հատուկ հարաբերականության տեսության մեջ, կարելի է մեկնաբանել ինչպես սև խոռոչներ։

Բացի դրանից, սև խոռոչներ են անվանում նաև այն օբյեկտներին, որոնք խստորեն չեն համապատասխանում վերը շարադրված սահմանումներին, այլ ընդամենը իրենց հատկություններով մոտ են սև խոռոչներին, օրինակ՝ դրանք կարող են լինել կոլապսի ուշ փուլում գտնվող կոլապսային աստղերը: Ժամանակակից ֆիզիկայում այս տարբերությանը այդքան էլ մեծ նշանակություն չի տրվում, քանի որ «համարյա կոլապսացվող» («սառած») աստղի և «ներկայիս» («մշտակայուն») սև խոռոչի նկատվող դրսևորումները համարյա նույնն են: Դա տեղի է ունենում, որովհետև կոլապսարի շուրջը ֆիզիկական դաշտերի տարբերությունները «մշտակայուն» սև խոռոչի համար նախատեսվածի համեմատ նվազում են գրավիտացիոն շառավղի ժամանակից կախված կարգի աստիճանային օրենքով, բաժանված լույսի արագությանը՝ այսինքն սև խոռոչի աստղային զանգվածի համար վայրկյանի մասով և գերզանգվածեղ սև խոռոչների ժամի համար:

Տարբերում են սև խոռոչների կազմավորման չորս սցենար՝

  • Երկու իրական

    • գրավիտացիոն կոլապս, բավականին զանգվածեղ աստղի;

    • գալակտիկայի կենտրոնական մասի կամ պրոտոգալակտիկական գազի կոլապս;

  • Երկու հիպոտետիկական

    • Մեծ պայթյունից անմիջապես հետո (առաջնային սև խոռոչներ) սև խոռոչների կազմավորում;

    • միջուկային ռեակցիաներում մեծ էներգիաների ծագումը: